FANDOM


Nowe Ateny is the first Polish-language encyclopedia, written by a priest Benedykt Chmielowski and published in 1745 in Lwow.

TextEdit

Nowe Ateny 8Edit

Polish originalEdit

O JEDNOROZCU ZWIERZU Czy iest in rerum natura?

Ze skrzydeł choć báiecznych Ptakow Fenixá y Gryfa, pożyczywszy piorá, na JEDNOROZCA rogu záostrzę go álbo przytępię; alias co o iego existencyi Náturalistow zdánie trzyma Ciekawemu użyczę Czytelnikowi. Zwartowawszy wielu Mądrych Autorow y Ciebie Mądrą nápoię Notycyą y erudycyą, żebyś był álbo Cornutus, to iest acutus, álbo Coronatus między Uczonemi.

JEDNOROZCA ták Starozytni Opisuią Authores, á z nich Cardanus, że iest Zwierz rzádki wzrostem koniá, szerść Łośicy máiący, głowę Jelenią, z ktorey środku rog iedyny rośnie, prosty, od dołu gruby, ku końcowi co raz ostrzeyszy (Plinio czarny) tandem ostro zákończony; długi ná łokći trzy, według Pliniusza ná łokći dwá: Szyiá mu krotka, grzywá rzadka, z iedney tylko wisząca strony, nogi y golenie iák u Sárny subtelne, nogi zádnie z tyłu szerśćią długą obrosłe, kopytká dwoiące się. Ze wszystkim bárdzo Jeleniowi ten Zwierz podobien, rogiem iednym się od niego dystyngwuiący. Ex mente tegoż Kardana Medyká Medyolańskiego, á pierwey z opisania Solina, Aeliana, y Isidora Autorow, iest bárdzo dźiki, okrutny, nie ugłaskany, trudny do ułowienia. Dla tego ex testimonio námienionych Autorow, iedyny złápánia go y z dźikośći ugłaskania ználeźiony sposob; Pánnę oczom iego prezentowáć, ktorą widząc, depositâ ferociâ pod nogi iey rzuca się: co widząc Symbolista nápisał nád nim: Virgineô mansvescit amore; Inny dał Lemma: Jam alius ecce. Ták u nog Pánieńskich umitygowánego Myśliwi biorą in praedam. Natale solum Cardanus náznacza Jednorożcowi Murzyńskie, vulgò Abyssyńskie Knieie, y puszcze: Aelianus gory Indyiskie. J. Caesar záś pisze że w Lasach Hercyńskich znayduie się: Ludovicus Bertmannus u Jonstona świádczy, że dwoch Sołtanowi z Etyopii do Mechy Miasta urodzeniem Machometa sławnego, przysłano w klatkách zámkniętych, w dźikośći unoszonych, y łáskawych, iáko sam widźiał tenże Autor. Rog Jednorożcow iest wielkiey mocy y dźielnośći przećiwko wszelkiey trućiźnie, zárażom, y iádom rożnego gádu. Co ô sobie naturali instinctu wiedząc Jednorożec, wodę máiąc pić, osobliwie od Bufonow záráżoną, pierwey rog w niey swoy mácza, dopiero piie, teste Piccinellô in Mundo Symbolico, przydawszy Lemma: Sic unda salubris. Aldrovandus, y Jonstonus, świadczą, że Zyd Wenet rogiem Jednorożcowym ná stole uczyniwszy Cyrkuł, wpośrod niego wsadźił Scorpiona y Paiąka, to oboie kręcąc się, á zá metę Cyrkułu boiąc się wyniść (quanta antipathia trućizny z lekárstwem) támże pozdychały.

Te Animal czy revera iest ná Swiećie, nie małá iest między Uczonemi kontrowersya. Pismo S. pięć razy Unicornem, to w Psalmách 21. 28. 77. 91. to w Isaiaszu cap: 34 expressè wspomina, á tym samym zda się stabilire zdánie trzymáiących existentiam Jednorożca. Ale ná to odpowiedź bydź może tákowa, że Literá Páńska często opinioni Ludźi ákommoduie się; Często tychże podobieństw y komparácyi záżywa, których y Ludźie: Tákże też acuit Stylum eruditione, nie reputuiąc ie iáko prawdźiwe, y rèálne, ále iáko vulgùs credit ile w tákich cyrkumstancyach, gdźie żadná nie nástępuie konfekwencya Swiętey szkodząca Religii, álbo iákie przynosząca scandalum Práwowiernym.

Probant bytnośći iego Autorowie Rogiem tanquam cornutô Syllogismô, aut arietê, to iest wiele Historyi, & Scientiam experimentalem o Rogách Jednorożcowych alleguiąc. Paulus Jovius lib: 18. Histor: widźiał w Wenecyi Rog dwu-łokćiowy grubośći rámienia Ludzkiego, ktory, Senat Wenecki Solimánowi Cesarzowi Tureckiemu, zá nayosobliwszy darował Prezent. O drugim wspomina, że w Srebrny Sedeśik, czyli Postumenćik osadźiwszy Klemens Papież Fránćiszkowi Krolowi Francuskiemu muneris loco posłał. Támże y to adjungit, że te Rogi Jednorożce po puszczách y polach iák Jelenie ronią, y zrzucáią pewnych czasow. W Dreźnie Mieśćie Saxonii iest Theatrum rerum Artificialium et Aestimabilium operum od kilku Nayiáśnieyszych Elektorow Saskich erygowane, y zebráne ex raritatibus Swiátá ná rożne śiedm Cameras podźielone, w każdey co innego, inkluduiąc. W Piątey z tych Kamer Specula intytułowaney, wiśi ná złotym Łáńcuchu Rog Jednorożcá prawdźiwy, sto tyśięcy Koronatow taxowány, doświádczony ná Człeku, w ktorym Iászczurka ustámi wlażłszy rozmnożyłá się: ten w trunku trochę uskrobánego tegoż Rogu záżywszy przez womit zbył się wewnętrznego importuna, zdrowym zostáwszy. Psow umyślnie truto, y znowy Rogiem tym zleczono uskrobánym. Blisko tego iest tám y drugi Rog Morski długi ná cztery łokćie. W Skárbcu u S. Márká Ewángelisty w Wenecyi, znayduią się dwá Rogi Jednorożcowe, duże, trzeći mnieyszy, ô czym Descriptio Italiae Universalis & Particularis. W Anglii w Zamku Windsore, Rezydencyi stárey Krolow, iest w Skárbie Rog Jednorożcowy długi ná puł dźieśiątey piędźi, ktory taxowáno sto tyśięcy funtow Złotá, iáko świádczy Itenerarium Germaniae, Galliae, Angliae, Italiae. Roku 1585. Soliman Cesarz Turecki, Filiipowi Krolowi Hiszpáńskiemu przy Liśćie swoim przysłał oprocz Lwow ná Złotych Łáncuchach, dwánaśćie Rogow Jednorożcowych, ná szesnaśćie dłoni wysokich, Teste Kwiatkiewicz. Wiele iest y po innych Páńskich Skárbcach y Aptekach tych Rogow Jednorożcowych, z ktorych oczywista zdáie się wynikáć prawda o Jednorożcách, że są ná Swiećie, ále ich bárdzo mało, y odległych, bo w Indyiskich, y Etyopskich Kráiách. Trudno zaś asserere, że Uniwersalnym wytopione Potopem, bo by to było Divinae Providentiae detrahere, ktora nihil eorum odit quae fecit; naymnieyszy włosek konserwuiąca. Athanasy Kircher bárdzo Uczony Autor, ieden ex Recentioribus, mowi, że Jednoroźiec meretur numerari inter fabulosa Plinii; przydáiący, że z iednym rogiem wiele iest Zwierząt, iáko to Osły leśne, y Kozy znayduią się w Krolestwie Tanchin, Pegin, Conchimchim, y w Afryce ktora Wołow o iednym ma rogu. Tenże Autor w Kśiędze swoiey Mundus Subterraneus dowodźi, że koło Insuły Gròénlandia w Norwegii nie dáleko Islandyi znayduią się ryby niezmierney wielkośći, długim y ostrym uármowane nosem czyli pyskiem, ktorym się Morskim Balenom álbo Wielorybom bronią potęźnie. Koło tedy tey Insuły, te nosy czyli pyski ználeźione, miasto Jednorożcowych Rogow uchodzą u Ludźi. Autor Drews Soc: JESUIslandii, opisuie Rybę Nohol, długą ná łokći 40. á nos ma ná czole ná łokći 7. táż to samá suppono z Kircherową dopiero wspomniáną. W wielu też mieyscách wykopuią się rogi z źiemi Jednorożcowemi zwáne, ále te nie są Zwierza Ziemskiego Jednorożcá, niby zgubione, lecz w źiemi kleiowátey in visceribus iey w kámień się transformuiącey vi lapidificâ mieysc ná to sposobnych urodzone, podobieństwo máiące do rogu tego, iáki appingunt, á bárdźiey affingunt Fabulosi Authores Jednorożcowi, Ma ten rog źiemny po łáćinie Cornu fossile názwany w sobie vim medendi według Gesnera, ále nie káżdy, co się dźieie tylko qualitate źiemi lekárskiey, z ktorey się rodźi y formuie.

Jle dostáło mi się w moiey Sedencyarii Nowych Czytáć Autorow, wszyscy negant, o tákim Jednorożcu, o iákim tu Kwestya záłożona: Non negant, iednákże są Zwierzętá Ziemskie z iednym rogiem, iáko to Rhino cerotes, albo Nosorożce, to iest rog nád nosem máiące, skorupą uzbroione: Item że są Woły, y Osły Indyiskie z rogámi poiedynkowemi. Tákiemi to podobno Tytus Cesarz wiezdzał do Rzymu Tryumfuiący, iáko się dáią widźieć wybite ná Arkuśie Tryumfalnym w Rzymie temuż Cesarzowy erygowanym. Tandem konkluduię, że ieden Rog może bydź ex Fossilibus, to iest w źiemi z pewney uformowany máteryi. Drugi bydź może wielkich Ryb podczás Potopu generalnego po rożnych mieyscách y dołách pozostáłych, potym prochem zánieśionych, námułem zámulonych, teraz casu ználezionych, álbo od wody wymulonych. Trzeći rodzay Rogu tego może bydź ktoregoś Zwierzęćia, alias Wołá, Osłá, álbo Sarny w Indyach y Afryce się znayduiących, vim medendi w sobie máiących. Y tákie to miały bydź Jednorożce ktore widźiał Ludovicus Bertmannus inkludowáne w kladce, w Mesze Cesarzowi Tureckiemu ofiarowáne, iákom wyżey námienił. W Chinách Zwierz Vacca názwany 300. stay ná dźień ubiegáiący, ktory że iest o iednym rogu, putatur Jednorożec, ále rejicitur od Kirchera.

External linksEdit

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.